هویت زن در ادیان

شنبه ۱۱/۷/۸۴ در مركز مطالعات حقوق بشر دانشگاه مفيد نشست «هويت زن در اديان» با حضور نمايندگانی از اديان توحيدی برگزار شد. خانم‌ها مرجان يشايائي، توران بهرامي، ژاسنت صليبي به ترتيب درباره نقش و جايگاه زن در دين يهود، زرتشت و مسيحي صحبت كردند. مهدي مهريزي نيز به تبيين جايگاه زن در اسلام پرداخت. مطلبي كه از پی مي‌آيد، گزارشي از مطالب مطرح در نشست است، اگر چه مطالب ارائه شده توسط سخنرانان بيش از هر چيز توصيفي از برداشت‌هاي موجود در آيين‌هاي چهارگانه فوق درباره زن بود و كمتر به موضوع به طور اختصاصي يعني “هويت” پرداختند.
یکی از نکات جالب توجه در گفتارها تاکید بر مفهوم آخرالزمان در برداشت‌های ارائه شده از آیین زرتشت و یهود است. نکته جالب‌تر، موضع علمای یهود در مورد تعطیل بودن احکام تا زمان ظهور منجی عالم بشریت است که شبیه به برداشت بخشی از علمای سنتی شیعه است.
در هر چهار برداشت، اگرچه در حوزه نظری ما شاهد برابر انگاری زنان در برابر مردان هستیم، زمانی که وارد حوزه خانواده می‌شویم شاهد تغییر رویکرد هستیم. به طور مثال در آيين زرتشت زنان چنان خادم مردان هستند كه بايد روزانه سه بار در پيشگاه مرد سجده كنند.هويت زن در آيين يهود
مرجان يشايایي (نماينده انجمن كليميان )
دين يهود، مبتني بر نظامی حقوقي است. بعد از فروپاشي معبد دوم (70 سال بعد از ميلاد) توسط روميان، شاهد عرفي شدن نظام حقوقي هستيم. اولين گام در اين زمينه، تعطيل كردن اجراي احكام حدود مانند اعدام و قطع دست تا «ظهور منجي عالم بشريت» است. در اروپا فعاليت دادگاه‌هاي يهودي تا قرن 18 براي تنفيذ قوانين يهودي (به جز قصاص و حدود) ادامه داشت. با طرح انديشه‌هاي جديد در زمينه «خودمختاري نوع بشر» و تاكيد بر حق قانون‌گذاري عام توسط انسان، شاهد محدودتر شدن حوزه فعاليت دادگاه‌هاي يهودي به امور ازدواج، طلاق، ارث و وصيت هستيم. لذا طي فرآيند گفته شده شريعت يهودي به مرور زمان به قوانين عرفي تبديل مي‌شود. اگر چه علماي يهود در برابر عرفي شدن قوانين خانواده مقاومت کردند. از نظر ايشان، وجود قوانين سخت‌گيرانه فعلي ازدواج، ضامن استحكام خانواده است. همچنين ثواب تنها در چارچوب خانواده شرعي رخ مي‌دهد، لذا ضرورت دارد از حريم خانواده دفاع شود.

سهم دختر يهودي از ميراث پدري، صرفا” جهيزيه است. اگر چه با اصلاح قانون، سهم ايشان به يك دوم سهم پسران افزايش يافت. دختر يهودي، مانند دختران مسلمان، حق درخواست طلاق (و طلاق غيابي) را ندارند. اگر چه با گسترش فرقه «رفورميست‌ها» در امريكا شاهد دور زدن قوانين يهودي هستيم.
در بحث از طلاق، پيشنهاد قرار دادن حق طلاق به عنوان شرط ضمن عقد در «گنگره جهاني زنان يهود» ارائه شد، اما اين راه‌حل تنها زماني عملياتي است كه مقاومت در برابر طلاق ابتدا برچيده شود.

برخلاف تمام دنيا، شاهد حركت جامعه يهودي ایران به سمت مذهب هستيم. جامعه يهودي ایران، سنتي‌ترين مدل جامعه يهودي در جهان است و هر روز بيشتر و بيشتر مذهبی مي‌شود.
در آيين يهود مذهب از مادر به ارث مي‌رسد. در تورات تشخص زيادي به زن داده شده است. خداوند در تورات مي‌گويد: «ما تورات را به دست زنان سپرده‌ايم». در برداشت ارتدكس از آيين يهود، هويت زن در نهاد خانواده به صورت مادر، خواهر و همسر معنا مي‌يابد. اگر چه برداشت‌هاي محافظه‌كار، رويكردهاي فردگرايانه‌تري را انتخاب كرده، اجازه فعاليت زنان را به عنوان روحاني و پيش نماز ممكن كرده‌اند. با ظهور رفورميست‌ها، شاهد حركت به سمت فردگرايي، تضعيف خانواده به نفع هويت فردي، رانده شدن قوانين شرعي به حوزه خصوصي و اتخاذ رويكرد برابري خواهانه ميان انسان‌ها هستيم.

هويت زن در آيين زرتشت
خانم توران بهرامي (نماينده انجمن زرتشتيان)
خانم توران بهرامي مطالب خود را با ذكر تاريخچه دين زرتشت آغاز كردند: 3743 سال از ظهور آيين زرتشت مي‌گذرد و زن كاملا” برابر با مردان است. اهورا مزدا شش ويژگي دارد كه سه ويژگي (خرد مقدس، نظم و قانون، قدرت و توانايي) آنها نشانه روح مذكر و سه ويژگي (عشق، كمال و رسايي، و جاودانه) ديگر به روح زنانه اختصاص دارد.
نعمت‌هاي خدا به انسان دو چيز است: حق گزينش و خرد مقدس. زرتشت دو دختر داشت كه دومين آن پورچيستا بود. زرتشت زماني كه جاماسب از پورچيستا خواستگاري كرد وي را در انتخاب همسر آزاد گذاشت و گفت: «بررسي كن آيا با توجه به خرد مقدس تو جاماسب مطلوب تو است». از نظر كريستين سن، راز موفقيت هخامنشي برابري زن و مرد بود.
در دين زرتشت قبل از مسيحيت شاهد تثليث هستيم. تثليث زرتشت حول اهورامزدا، ميترا (روح مردانه/ آفتاب و گرمي) و آناهيتا (روح زنانه / آب پاك و مبرا، ايزد بانوي آب) شكل مي‌گيرد.

در آيين زرتشت زن و مرد با هم پيمان همسري مي‌بندند تا فرزنداني به دنيا بياورند كه به نيروي نيكي كمك کند و با نيروي بدي مبارزه كند تا زمينه «ظهور نجات بخش انسانيت» فراهم شود. در آيين زرتشت به جز در موارد خاص (زانيه يا نازا بودن زن) طلاق وجود نداشته اگر چه با تصويب قانون خانواده در سال 1348 طلاق قانوني شد. بعد از مرگ پدر، مادر ولي قهري فرزندان است. زن در آيين زرتشت در صورتي كه جهيزيه به خانه شوهر نبرده باشد سهمي برابر با مرد در ارث دارد، اما در صورت ازدواج و دريافت جهيزيه، سهم ارث وي نسبت به پسر نصف مي‌شود. در صورتي كه شوهر ناتوان از اداره خانواده يا محجور باشد، زن مي‌تواند ولي شوهر خود شود. در اوستا زن به «روشني و فروغ خانه» تشبيه شده مرد «صاحب، آقا و كدخداي خانه» است. همچنين زن و مرد لازم و ملزوم يكديگر بوده «مكمل هم هستند».

هويت زن در آيين مسيحيت
خانم ژاسنت صليبي (عضو هيئت علمي پژوهشگاه علوم انساني)
خانم ژاسنت صلیبی سخنان خود را با ارائه تعریفی از هویت آغاز کرد، سپس به طرح این نکته پرداخت که هویت زن مسیحی را می‌توان با خوانش عهد عتیق و عهد جدید فهمید. وی سخنان خود را حول مضامین عهد جدید و تفاسیر علمای مسیحی سامان داد. تنها قانون موجود در عهد جدید عبارت است از توصیه به اینکه «یکدیگر را دوست بدارید». در عهد جدید، هویت زنان با آرزوی باکره بودن که بنیاد رهبانیت است، گره خورده است. عیسی آشکار کرد که «ثمره بکارت، ایمان است». زن از مرد آفریده شده است و موافق و معاون مرد است. در مسیحیت رابطه زن با مرد برابر با رابطه مسیح با کلیساست. مسیح می‌گوید: «ای زن‌ها از شوهرانتان اطاعت کنید، چنان که کلیسا مطیع مسیح است». انجیل خطاب به شوهران می‌گوید: «ای شوهران، همسران خود را آن قدر دوست بدارید که مسیح کلیسا را دوست دارد». مسیح به خاطر کلیسا کشته شد. شما نیز از همسرانتان مراقبت کنید. زن همانند بدن مرد است و مرد از آن باید حراست کند».

ازدواج رابطه‌ای ناگسستنی است و طلاق (به غیر از دلیل زنا) باعث می‌شود در صورت ازدواج دوباره مرد با زن جدید، زناکار باشد، همچنین هر زنی شوهرش را ترک کند، زناکار است. کاتولیک‌ها طلاق را مشروع نمی‌دانند، اما جدایی را می‌پذیرند. در مواردی همچون زناکاری و معلولیت، جدایی به مدت هفت سال صورت می‌گیرد. بعد از هفت سال اگر یکی از طرفین ازدواج فوت کند، طلاق جاری است.
پولس رسول زنان را دعوت به حضور در اجتماع عبادی با حجاب و رعایت سکوت می‌کند و می‌گوید اگر سئوالی داشته باشند باید از شوهرانشان بپرسند، نه از کلیسا. زن نمی‌تواند تعمید دهد و کشیشی زن ممکن نیست. زنان نمی‌توانند به مردان چیزی (مطالب مذهبی) یاد دهند، زیرا باعث تسلط زنان بر مردان می‌شود.
در انجیل مطالب زیادی درباره حقوق زنان وجود ندارد. این پروتستانیسم بود که به عبارتی فقه مسیحی را بر اساس عرف بنیاد نهاد. در پروتستانیسم هویت زن دچار تحول شد و زن و مرد برابر شدند.

هويت زن در آيين اسلام
آقاي مهدي مهريزي
حجت‌الاسلام مهریزی سخنان خود را با گزارشی از ادیان چهارگانه شروع کرد: زرتشت، مسیح، یهود و اسلام به ترتیب 2، 25، 35، و 300 آیه در رابطه با زنان بیان کرده‌اند که نشانه رشد تدریجی بحث از زنان در این متون است. به دو صورت می‌توان به پژوهش در زمینه ادیان پرداخت: رویکرد اول، تلاش برای اثبات برتری خود و نقد دیگران است که روشی مطلوب نیست. رویکرد دوم، بررسی تبادلات بین ادیان است.
به طور مثال، آنچه در آیه معراج به نقل از امام رضا و از طریق عبدالعظیم حسنی و سهل بن زیاد آدم قمی به ما رسیده است، بخش‌هایی وجود دارد که با روایت اهل سنت تضاد دارد. این بخش‌ها که در انتها حدیث آمده است، اشاره به آن دارد که پیامبر در معراج، زنانی را دید که هر یک به نحوی در حال عذاب بودند. هنگامی که حضرت فاطمه از پیامبر پرسید «علت کیفر ایشان چه بود؟» پیامبر 11 گناه را برشمرد. در این حدیث به نقل از پیامبر 11 گناه همانند نمامی، سخن‌چینی، عدم دوری از نامحرم را بر می‌شمارد که زنان به خاطر ایشان در عذاب هستند.
مهریزی معتقد است این بخش از روایت که در نقل‌قول‌های اهل سنت وجود ندارد، جعلی و عینا” گزارشی از کتاب «ارداویراف‌نامه» است که تحت تاثیر محیط ایرانی بدان افزوده شده است. وی مثال‌های دیگری را نیز ذکر می‌کند که نشانه اقتباس یا رسوخ ادیان در یکدیگر است.

وی در مرحله دوم سخنان خود به تقسیم‌بندی آیات قرآنی مرتبط با زنان می‌پردازد. وی این آیات را به چهار طبقه تقسیم میکند:
آیاتی که به جنبه تکوینی و شخصیت زن پرداخته‌اند.
آیاتی که به توان زن برای کسب کمالات اشاره کرده‌اند.
آیات مرتبط با مسائل خانواده
مشارکت اجتماعی زنان

در بعد تکوینی، زن در آفرینش برابر با مرد است. خدا بشر را مورد خطاب قرار می‌دهد و آنها را برابر می‌خواند. در الگوی تحلیلی قرآن، هرجا که می‌خواست زن را به صورت خاص خطاب می‌کند. لذا می‌توان نتیجه گرفت که مفهوم «بشر» اشاره به زن و مرد مشترکا” دارد.
در بعد دوم که اشاره به توانمندیهای زنان دارد، شاهد مثال آوردن از زنانی همچون فرعون و مریم در کنار مردان هستیم. قرآن احساس مادر مریم هنگام زاده شدنش را روایت می‌کند که از این که با تولد دختری، وی نمی‌تواند نذر خود را که همانا خادم شدن کودک است، به جا آورد. اما قرآن در جمله‌ای معترضه می‌گوید «تو نمی‌دانستی و خدا می‌دانست. مرد، زن نمی‌شود». (این جمله حکایت از جایگاه زن در امری است که ظاهرا” در انحصار مردان باید باشد). لذا می‌توان گفت راه برای سیر و سلوک زنان همانند مریم باز است.

در حوزه خانواده، زن و مرد مکمل یکدیگرند. مودت و رحمت امری طرفینی است. زنان و مردان به طور مشترک به احترام به والدین دعوت شده مشاوره زن و مرد در امور مشترک توصیه شده است.
حوزه چهارم، مشارکت اجتماعی است. قرآن به شرح حال ملکه سبا می‌پردازد که در یمن فعلی حکمرانی می‌کرد. همچنین از دختران شعیب یاد می‌کند که چوپانی می‌کردند اما در هر دو مورد نقدی بر اعمال آنها نمی‌زند.
همچنین مفاهیم سیاسی و اجتماعی (همانند بیعت، هجرت، مباهله، کسب و کار اقتصادی، مالکیت بر درآمد و امر به معروف و نهی از منکر) به تصریح به صورت برابر مطرح شده است.
اما آیاتی وجود دارد که تعداد آنها 11 مورد است که محل بحث و جدال در زمینه حقوق زنان است. این یازده مورد به «خلقت زن از مرد»، «رشد زنان در زیورآلات و ناتوانی‌شان در دفاع از خود»، «مکر زنان»، «حاکم بودن مرد بر زن»، «کشتزار بودن زنان بر مردان»، «برابری شهادت 2 زن با شهادت یک مرد»، «تفاوت ارث»، «تعدد زوجات»، «حجاب» و «اختصاص پیامبری به مردان» می‌پردازد.

در بررسی این آیه می‌توان سه شیوه را مورد توجه قرار داد: دسته اول، به نوع نگاه و برداشت مفسر باز می‌گردد. به طور مثال، آنچه در مورد نشو و نما زنان در زیورآلات گفته شده، معطوف به بت‌هاست. همچنین این سخن که «مکر زنان، بزرگ است» سخن عزیز مصر است نه خدا.
دسته دوم، آیات را باید با توجه به زمینه‌های آنها مورد توجه قرار داد. به طور مثال، برابر گواهی و شهادت دو زن در برابر یک مرد، می‌تواند با توجه به سطح دانش و توانمندی زنان در آن دوره نسبت به مردان مورد تفسیر قرار گیرد. دسته سوم از این آیات نیز معطوف به شرایط تکوینی و ساختار متفاوت فیزیکی زنان است، مانند حجاب.